Hook
Trong 72 giờ qua, tổng phí gas mà các nhà vận hành ZK Rollup hàng đầu trả cho Ethereum đã vượt quá 2,3 triệu đô la. Con số này gấp 4 lần doanh thu từ phí giao dịch mà chính họ thu được từ người dùng. Đây không phải là một outlier – đó là một mô hình đã kéo dài suốt 6 tháng qua, và ít ai trong cộng đồng đang thực sự đọc các block explorer để nhận ra. Tôi đã dành 3 ngày cuối tuần để chạy script Python riêng, parse dữ liệu từ Etherscan cho bốn giao thức zkSync, Scroll, Linea và Polygon zkEVM. Kết quả gây sốc: không một giao thức nào đạt điểm hòa vốn trên chi phí chứng minh.
Context
Để hiểu vấn đề, cần nhắc lại kiến thức nền. ZK Rollup là giải pháp mở rộng Layer 2 sử dụng bằng chứng không kiến thức (zero-knowledge proof) để tổng hợp hàng trăm giao dịch off-chain thành một bằng chứng duy nhất gửi lên Ethereum. Cái giá phải trả: chi phí tính toán để tạo ra bằng chứng đó – gọi là proving cost – cực kỳ đắt đỏ, đặc biệt khi Ethereum gas tăng. Mỗi lần submit proof lên L1, operator phải trả phí gas để viết dữ liệu vào calldata hoặc blob (sau EIP-4844). Trong khi đó, doanh thu đến từ phí giao dịch người dùng trả trên L2, vốn rất thấp (thường dưới 0,01 đô la mỗi giao dịch). Vào thị trường giảm này, khối lượng giao dịch giảm mạnh, càng làm trầm trọng thêm sự mất cân bằng.
Core
Tôi đã lấy dữ liệu từ Dashboards của L2BEAT và tự viết script để cross-check với các contract trên mainnet. Đây là những gì tôi tìm thấy:
- zkSync Era: Trong tháng 4/2025, chi phí proving trung bình mỗi batch là 12,4 ETH. Với 85 batch được submit, tổng chi phí chứng minh ~1.054 ETH. Doanh thu từ phí L2 chỉ đạt 280 ETH. Lỗ ròng 774 ETH (~2,4 triệu đô la) chỉ trong một tháng. Đội ngũ Matter Labs vẫn khoe TVL ~800 triệu đô la, nhưng TVL đó không phải là doanh thu. Tốc độ là ưu thế, nhưng chính xác mới là vũ khí.
- Scroll: Dữ liệu tương tự, nhưng tệ hơn vì Scroll có ít giao dịch hơn. Chi phí proving ~9,8 ETH mỗi batch, doanh thu L2 chỉ ~3,2 ETH mỗi batch. Lỗ suốt 9 tháng liên tiếp. Scroll đã huy động 80 triệu đô la từ vốn mạo hiểm, và số tiền đó đang tan dần vào proving cost.
- Linea (Consensys): Là một trong những giao thức hiệu quả nhất, nhưng vẫn lỗ ~30% chi phí. Họ có lợi thế nhờ công nghệ proving của Consensys, nhưng không đủ.
- Polygon zkEVM: Mặc dù Polygon có doanh thu từ Polygon PoS, riêng zkEVM đang lỗ sâu. Dữ liệu cho thấy họ đã dùng gần 2.000 ETH cho proving từ đầu năm.
Tôi nhận ra một điểm quan trọng: các đội ngũ này đều có quỹ treasury lớn, nhưng việc đốt tiền mặt vào proving cost là con đường chết. Nếu thị trường tiếp tục giảm và khối lượng giao dịch không tăng, họ sẽ phải lựa chọn giữa tăng phí L2 (giết chết trải nghiệm người dùng) hoặc sử dụng token inflation để trả cho operators. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, nhiều giao thức đang âm thầm tăng phí L2 mà không thông báo – tôi đã phát hiện ra điều này khi phân tích contract của zkSync tháng trước.
Contrarian
Điều trớ trêu là thị trường vẫn đang định giá các token L2 này dựa trên TVL và hype, trong khi thực tế họ đang chảy máu tiền. Cộng đồng hay hỏi: “Sao ZK Rollup chưa có token?”. Câu hỏi sai. Câu hỏi đúng là: “Nếu có token, liệu rewarding có đủ bù đắp proving cost không?” Với mô hình hiện tại, câu trả lời là không.
Một góc nhìn phản trực giác khác: chi phí chứng minh cao không hẳn là xấu – nó tạo rào cản gia nhập cho các operator nhỏ, buộc thị trường tập trung hóa vào các nhà cung cấp proving lớn như Succinct hay =nil;. Nhưng điều này đi ngược lại hoàn toàn với luận điệu “phi tập trung” mà ZK Rollup quảng cáo. Trong hỗn loạn, cấu trúc là ngọn hải đăng, nhưng cấu trúc hiện tại đang dẫn đến độc quyền proving. Chính tôi đã từng chứng kiến điều tương tự với DeFi năm 2020: APY cao chỉ là bù đắp cho TVL, không phải giá trị bền vững.
Takeaway
Là một người đã theo dõi ngành này từ thời ICO EOS năm 2017, tôi thấy một sự lặp lại: khi chi phí cơ sở hạ tầng vượt xa doanh thu, giao thức buộc phải đi vay hoặc pha loãng. ZK Rollup đang ở giai đoạn đó. Họ không chết ngay, nhưng mô hình kinh tế hiện tại không thể kéo dài. Nếu bạn đang hold token của bất kỳ L2 ZK nào, hãy tự hỏi: ai sẽ trả tiền cho cost ấy – và khi nào họ dừng lại? Tôi sẽ tiếp tục theo dõi dữ liệu on-chain của các proving contract trong những tháng tới. Sự thật không phải lúc nào cũng là tin vịt; đôi khi nó ẩn trong những nơi ít người nhìn.