02:47 sáng, Tallinn.
Màn hình terminal của tôi nhảy lên một dòng số khô khốc: height 961,632. Bên dưới nó, một block mới xuất hiện mà không kèm signal BIP-110. Tôi ngồi đó, nhìn con số 961,633 xuất hiện sau đó gần 8 giờ. Toàn bộ mạng lưới vừa tách khỏi Bitcoin, sản xuất được trọn vẹn hai block, rồi đứng im. Không ai duy trì nó. Không ai cần nó. Một thứ được sinh ra với tuyên ngôn “làm sạch Bitcoin” đã chết lâm sàng từ khoảnh khắc chào đời.
Đêm đào YFI chỉ có tôi và chiếc máy tính nóng ran. Đêm nay cũng vậy, nhưng thứ tôi đào ra không phải yield, mà là một câu chuyện về quyền lực. Bởi vì nếu nhìn kỹ, vụ fork BIP-110 không đơn thuần là một đề xuất kỹ thuật thất bại — nó là một cuộc thử nghiệm xã hội về việc ai thực sự nắm quyền quyết định trên Bitcoin.
Hãy cùng tôi lật lại toàn bộ sự kiện này dưới góc nhìn của một kẻ đã từng đốt tay với ICO 2017, từng sống qua DeFi Summer, và từng ngồi short BTC xuyên suốt bear market 2022.
BIP-110 là gì, và tại sao nó tồn tại?
BIP-110 là một Bitcoin Improvement Proposal — đề xuất cải tiến Bitcoin. Về mặt kỹ thuật, nó nằm ở tầng đồng thuận L1, tức là thay đổi luật chơi trên chính blockchain gốc. Nội dung cốt lõi: hạn chế việc ghi dữ liệu phi tài chính vào block, điển hình là các giao dịch Ordinals và BRC-20 — những thứ biến Bitcoin từ một mạng lưới “vàng kỹ thuật số” thành một lớp lưu trữ NFT.
Để hiểu vì sao nó thất bại, bạn phải hiểu cơ chế kích hoạt của Bitcoin. Thông thường, một BIP muốn được áp dụng sẽ thông qua BIP-9: miner gửi tín hiệu đồng thuận trong block của họ. Khi tỷ lệ tín hiệu đạt ngưỡng quy định — với BIP-110 là 55% — thì mạng lưới mới kích hoạt thay đổi. Không đạt ngưỡng, không có gì xảy ra.
Nhưng BIP-110 không đi theo con đường đó. Thay vào đó, những node chạy phần mềm BIP-110 tự ý áp dụng luật mới và bắt đầu từ chối các block không chứa tín hiệu ủng hộ. Đây chính là một biến thể của UASF — User-Activated Soft Fork. Node đơn phương áp đặt quy tắc, ép miner phải lựa chọn: hoặc theo luật mới, hoặc bị tách khỏi mạng lưới do chính các node này vận hành.
Nghe thì hào hùng. Nhưng trên thực tế, nó giống như một người tự xưng là cảnh sát giao thông rồi đứng giữa ngã tư ra hiệu lệnh mà không có một chiếc xe nào trong dòng xe đang chạy thèm nhìn.
Hãy nhìn vào con số: trong chu kỳ khó khăn trước đó, chỉ có 51/2016 block — tức 2.53% — bày tỏ sự ủng hộ với BIP-110. Trong khi ngưỡng để kích hoạt là 55%. Điều đó có nghĩa là gì? 97,5% mạng lưới không muốn thay đổi. Và phe muốn thay đổi đã trả lời bằng một nút bấm “force push”.
Con số biết nói: 2 block, 2.53%, và 49 block chênh lệch
Bây giờ đến phần tôi thích nhất — đọc dữ liệu như đọc bản đồ. Và nếu bạn đã từng nghe tôi nói “mỗi lần stop-loss là một lần bản đồ bị xé toang”, bạn sẽ hiểu tôi nghiêm túc đến mức nào với việc đọc dấu vết.
Trong 8 giờ sau khi fork, chuỗi BIP-110 sản xuất được đúng 2 block. Trung bình, Bitcoin tạo ra một block mỗi 10 phút. Tám giờ tương đương với khoảng thời gian mà một mạng lưới khỏe mạnh sẽ tạo ra 48 block. Bạn chỉ cần làm một phép chia lớp 4: 2/48 = khoảng 4,2%. Toàn bộ hash rate ủng hộ BIP-110 chỉ chiếm khoảng 4% sức mạnh mạng lưới của Bitcoin.
4%. Con số đó tệ đến mức nào? Nó không đủ để duy trì một chuỗi khối sống, cũng không đủ để tạo ra một lịch sử giao dịch đáng tin cậy. Một đứa trẻ cũng biết rằng với mức hash rate đó, một kẻ tấn công chỉ cần thuê chút hash rate trên NiceHash là có thể tổ chức một cuộc tấn công reorganization lên chuỗi này. Nó không phải là một blockchain. Nó là một file log có thể bị ai đó xóa bằng một cú click chuột.
Hãy làm một phép toán nhanh — thứ mà tôi vẫn làm mỗi khi một cơ hội hay một cú sập xuất hiện. Với 4% hashrate, thời gian trung bình để một block xuất hiện trên chuỗi BIP-110 là 10 phút chia cho 0,04 — tức 250 phút, khoảng 4,16 giờ. Trong 8 giờ, con số kỳ vọng là 1,92 block. Họ tạo ra 2 block. Nghĩa là gì? Phe BIP-110 thực ra đã hoạt động “đúng công suất” với lượng tài nguyên ít ỏi của họ. Họ không hề lười biếng. Họ chỉ đơn giản là yếu. Và vì độ khó (difficulty) của mạng lưới không được điều chỉnh cho đến hết chu kỳ 2016 block, thời gian giữa các block trên chuỗi chết này sẽ càng ngày càng dài — trừ khi có thêm hashrate đổ vào. Nhưng điều đó đã không xảy ra.
Tôi dừng lại thêm một chút, vì đây là phần mà một quant không thể bỏ qua. Với hashrate 4%, số block mà chuỗi BIP-110 có thể tạo ra trong 8 giờ tuân theo phân phối Poisson với kỳ vọng lambda = 1.92. Xác suất để tạo ra ít nhất 2 block là 1 - P(0) - P(1). P(0) = e^-1.92 ≈ 0.146, P(1) = 1.92 * e^-1.92 ≈ 0.281. Vậy P(X ≥ 2) ≈ 0.573 — khoảng 57%. Nghĩa là việc họ đào được 2 block không có gì là bất thường. Điều bất thường nằm ở chỗ: sau block thứ hai, hashrate đó biến mất hoàn toàn. Một mạng lưới thực sự có người vận hành sẽ không tắt đột ngột như vậy. Nó giống như một đội quân đánh thuê được thuê để bắn hai phát súng rồi rút lui, thay vì một đội quân chiếm đóng.
Hãy so sánh với các fork lịch sử.
Bitcoin Cash (2017) — công khai, có đội ngũ phát triển, có sàn giao dịch niêm yết, có một nhóm miner lớn ủng hộ, và thậm chí sau đó vẫn tách tiếp thành BSV. Bitcoin SV (2018) — có hậu thuẫn tài chính của Craig Wright, có chiến dịch truyền thông. Những fork đó, dù gây tranh cãi, đều có một hệ sinh thái. Còn BIP-110? Tám giờ, hai block, không một sàn giao dịch nào lên tiếng, không một ví nào thông báo hỗ trợ, không một ai trong giới phân tích on-chain mà tôi biết coi nó như một sự kiện có thật.
Và rồi chuỗi chính tiếp tục. Block 961,633 trên chuỗi BIP-110, trong khi mainnet đã lên tới 961,681. Khoảng cách 49 block là một vực thẳm. Trên blockchain, khoảng cách càng lớn, cái chết càng chắc chắn. Không có “cuộc chiến hash rate” như BCH từng có. Ở đây chỉ có một phe rời bàn cờ trước khi ván cờ bắt đầu.
Tại sao miner không tham gia? Câu chuyện nằm ở túi tiền
Đây là phần mà phần lớn báo chí bỏ qua. Người ta nói “BIP-110 thất bại vì không có sự ủng hộ của cộng đồng”. Nghe thì đúng, nhưng đó mới chỉ là bề mặt. Sự thật nằm ở kinh tế học của phí giao dịch.
Hãy nhìn vào nguồn thu của miner. Bitcoin block reward một ngày nào đó sẽ về 0, và phí giao dịch là thứ nuôi sống toàn bộ ngành công nghiệp khai thác trong tương lai. Kể từ khi Ordinals xuất hiện vào đầu 2023, các giao dịch inscription và BRC-20 đã đóng góp một phần đáng kể vào tổng phí Bitcoin. Có những ngày, phí từ hệ sinh thái này chiếm 20, thậm chí 40% tổng doanh thu của miner. Đó không phải là chuyện vặt. Với những công ty khai thác lớn niêm yết trên sàn chứng khoán, dòng doanh thu này giúp họ trả nợ, mua ASIC mới, và giữ cổ phiếu không sụp đổ.
Bây giờ, hãy đặt câu hỏi: tại sao một miner lại bỏ tiền ra mua điện, mua máy, thuê nhân công, để chạy một chuỗi làm mất đi 20-40% doanh thu của chính mình? Không ai làm thế cả. Hãy nghĩ về chi phí cơ hội. Mỗi block trên chuỗi BIP-110 là một block mà miner có thể đã đào trên mainnet để nhận phần thưởng BTC hợp lệ — phần thưởng mà cả thế giới công nhận và có thể thanh khoản ngay lập tức. Đào trên một chuỗi không ai biết đến khác gì đốt tiền điện? Trừ khi họ định dùng chuỗi chết để bán “fork coin” cho những người dùng thiếu hiểu biết. Nhưng không có sàn giao dịch nào niêm yết, không có oracle nào hỗ trợ, và không có cộng đồng nào đòi hỏi. Kế hoạch đó cũng chết theo block thứ hai.
BIP-110 không phải là một đề xuất kỹ thuật. Nó là một đề xuất tự sát về mặt kinh doanh. Và thị trường, với bản chất tàn nhẫn của nó, đã trả lời bằng hai block rồi bỏ đi.
Tôi nhớ lại mùa hè 2020. Đêm đào YFI chỉ có tôi và chiếc máy tính nóng ran. Khi ấy, tôi hiểu ra một điều mà sau này trở thành kim chỉ nam trong nghề: bất kỳ hợp đồng thông minh nào, bất kỳ đề xuất nào, dù có hoàn hảo đến đâu, cũng chỉ có giá trị khi nó nằm trong vùng lợi ích kinh tế của những người vận hành nó. YFI thành công vì nó khiến người ta kiếm được tiền. BIP-110 thất bại vì nó khiến người ta mất tiền. Đơn giản vậy thôi.
Thực chiến on-chain: Tôi đã nhìn thấy cái chết trước khi nó xảy ra
Tôi không tin báo cáo. Báo cáo có thể sai. Tôi tin dữ liệu tự tay mình kiểm chứng. Vì vậy, khi tin tức về BIP-110 lan ra, tôi bật một node Bitcoin chính thống và một node cài bản vá BIP-110 trên hai VPS đặt tại Helsinki. Kết quả: node BIP-110 ngay lập tức từ chối block 961,632 — block cuối cùng được cả hai chuỗi công nhận. Node chính thống vẫn tiếp tục nhận các block mới với tốc độ bình thường. Trên chuỗi BIP-110, block thứ nhất xuất hiện, rồi block thứ hai, rồi im lặng kéo dài.
Tôi cũng kiểm tra coinbase của hai block trên chuỗi BIP-110. Không có tag, không có thông điệp, không có dấu hiệu nào cho thấy một nhóm có tổ chức đứng sau. Hai block lặng lẽ như hai nấm mồ giữa sa mạc. Không một lời tuyên bố, không một lời giải thích vì sao họ đào rồi bỏ. Trong một thị trường mà mọi thứ đều được phát ngôn, sự im lặng này cũng là một tín hiệu: họ biết đây là một hành động vô vọng, hoặc họ đang cố giấu mình.
Điều khiến tôi chú ý hơn cả là mempool của node chính thống. Nó vẫn tràn ngập các giao dịch inscription. Biểu đồ fee rate không hề có một cú sốc nào, không hề có một cuộc di cư nào. Người dùng Ordinals thậm chí không biết — hoặc không quan tâm — rằng có một thứ mang tên BIP-110 vừa tồn tại và vừa chết.
Sàn giao dịch là sa mạc, cát bay che mờ mọi lối đi. Hôm nay, người ta nhìn thấy một chiến thắng của “sự thuần khiết”. Tôi nhìn thấy một cơn bão cát đang hình thành ở phía chân trời.
Góc nhìn phản trực giác: đây không phải là chiến thắng của dân chủ
Bây giờ, tôi sẽ nói điều có thể khiến bạn khó chịu.
Đám đông đang ăn mừng. “Ordinals thắng”, “Bitcoin chống lại sự kiểm duyệt”, “cộng đồng đã lên tiếng”. Nghe thì đẹp đấy, nhưng nếu bạn đọc kỹ dữ liệu, câu chuyện không hề lạc quan như vậy.
BIP-110 thất bại không phải vì miner tôn trọng “ý chí của cộng đồng”. Nó thất bại vì miner không nhìn thấy lợi ích tài chính trong việc tiêu diệt Ordinals. Họ không đứng về phía bạn. Họ đứng về phía túi tiền của họ. Và nếu ngày mai Ordinals ngừng tạo ra phí giao dịch, họ sẽ là những người đầu tiên bỏ rơi nó.
Điều này dẫn đến một sự thật khó nuốt: Bitcoin, ở thời điểm hiện tại, đang vận hành dưới một thứ mà tôi gọi là “chế độ đầu sỏ hash rate”. Bất kỳ thay đổi giao thức nào — dù tốt hay xấu, dù kỹ thuật có hoàn hảo đến đâu — sẽ chết nếu nó chạm vào doanh thu của những người nắm ASIC. Ngược lại, một đề xuất tồi tệ nhưng lại có lợi cho miner thì sao? Nó sẽ được thông qua mà không cần nhiều tranh luận. Đó không phải là phi tập trung. Đó là một nền kinh tế mà quyền phủ quyết thuộc về những người sở hữu máy in tiền.
Tôi biết bạn sẽ nói: “Nhưng đó chính là cơ chế đồng thuận! Miner là người bảo vệ mạng lưới!” Vâng, tôi đã nghe câu này hàng nghìn lần. Nhưng hãy nhìn sâu hơn. Một hệ thống mà mọi thay đổi đều bị chi phối bởi động cơ lợi nhuận ngắn hạn của một nhóm nhỏ những người vận hành hạ tầng sẽ dẫn đến đâu? Nó dẫn đến một mạng lưới không bao giờ có thể tự sửa chữa những lỗ hổng cấu trúc, nếu việc sửa chữa đó khiến ai đó mất tiền. Có thể hôm nay bạn thấy vui vì Ordinals được bảo vệ. Nhưng ngày mai, nếu có một BIP-112 nhằm tăng kích thước block lên 4MB và miner ủng hộ vì họ tính phí được nhiều hơn, bạn có chắc cộng đồng sẽ phản đối được không?\