Bộ trưởng Tài chính Mỹ nói thỏa thuận Iran có thể đến 'vào ngày mai' – Bitcoin, stablecoin và cuộc chơi trừng phạt đang bước vào giai đoạn mới

Bộ trưởng Tài chính Mỹ vừa khiến giới đầu tư dầu mỏ giật mình khi nói rằng một thỏa thuận với Iran có thể đạt được "vào ngày mai". Nhưng với những ai đang theo dõi Bitcoin, thông điệp này còn quan trọng hơn nhiều so với giá dầu. Vì sao? Bởi vì 4-7% tỷ lệ băm toàn cầu của mạng lưới Bitcoin đang nằm trong vùng trừng phạt của Mỹ tại Iran, và câu chuyện này không chỉ dừng lại ở các lệnh trừng phạt. Nó chạm vào chính kiến trúc thanh khoản của thị trường tiền mã hóa. Khi tôi còn ngồi trong một văn phòng nhỏ ở Zurich, chứng kiến từng biến động của ICO EOS năm 2017, tôi đã học được một bài học: những tuyên bố từ các quan chức tài chính – không phải ngoại trưởng – thường phản ánh chính xác nhất những gì sắp xảy ra trong dòng chảy tiền tệ. Bộ trưởng Tài chính Mỹ không phải người lo về vũ khí hạt nhân. Ông ta lo về việc dòng tiền đi qua đâu, và ai đang nắm giữ tài sản nào. Chính vì thế, khi ông ấy nói "thỏa thuận có thể đạt được vào ngày mai", đó là một tín hiệu về sự thay đổi trong kiến trúc tài chính toàn cầu, nơi các stablecoin và Bitcoin đang đóng một vai trò ngầm nhưng rất lớn. Bối cảnh rõ ràng: từ năm 2018, khi Mỹ rút khỏi JCPOA và tái áp đặt trừng phạt, Iran đối mặt với việc mất khả năng tiếp cận SWIFT, mất gần như toàn bộ doanh thu từ dầu mỏ, và bị cô lập tài chính. Đáp lại, Tehran đã sử dụng điện năng rẻ từ các nhà máy nhiệt điện chạy bằng khí đồng hành – vốn trước đây bị đốt bỏ – để khai thác Bitcoin. Các báo cáo từ Elliptic và Chainalysis cho thấy trong giai đoạn 2021-2023, Iran đã khai thác khoảng 1,5 tỷ đô la Bitcoin, với tỷ lệ băm dao động từ 4% đến 7%. Điều này không chỉ giúp Iran có thêm một kênh thanh toán quốc tế, mà còn tạo ra một hệ sinh thái các sàn giao dịch ngầm, các nhà môi giới stablecoin tại Thổ Nhĩ Kỳ, Dubai và cả Nga. Bây giờ, nếu thỏa thuận đạt được, điều gì sẽ xảy ra? Hãy nhìn vào lớp năng lượng trước tiên. Khi lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, Iran có thể tăng xuất khẩu dầu từ mức 1,2-1,5 triệu thùng/ngày lên 2,5-3,5 triệu thùng/ngày. Doanh thu ngoại tệ sẽ quay trở lại, khiến cho việc khai thác Bitcoin trở nên kém hấp dẫn hơn so với việc bán điện ra nước ngoài hoặc phát triển công nghiệp. Trong một báo cáo tôi viết cách đây hai năm, tôi đã chỉ ra rằng các quốc gia bị trừng phạt có xu hướng giữ Bitcoin như một tài sản trú ẩn khi không thể tiếp cận đồng đô la. Khi đồng đô la quay trở lại, họ sẽ bán Bitcoin để lấy thanh khoản. Nhìn vào lịch sử, khi thị trường Iran mở cửa lại với thương mại quốc tế, làn sóng bán tháo có thể kéo giá Bitcoin điều chỉnh từ 10-15% trong vài tuần – điều này đã xảy ra với Venezuela vào năm 2019, khi chính phủ nới lỏng kiểm soát tiền tệ. Nhưng stablecoin lại tinh tế hơn nhiều. Trong bảy năm trừng phạt, USDT đã trở thành đồng tiền giao dịch chính ngầm của Iran. Các nhà nhập khẩu dược phẩm, lúa mì và thiết bị công nghiệp của Iran thanh toán bằng USDT thông qua các công ty vỏ bọc ở Istanbul. Các nhà xuất khẩu hồ trăn và thảm Ba Tư cũng nhận thanh toán bằng USDC. Nếu SWIFT được bật lại cho ngân hàng Iran, nhu cầu về stablecoin này sẽ giảm dần. Nói cách khác, dòng tiền ổn định mà các sàn giao dịch như Binance đã hưởng lợi từ rủi ro địa chính trị sẽ tự rút đi, để lại một khoảng trống thanh khoản trong các cặp giao dịch USDT/USDC với các đồng nội tệ trong khu vực. Và ở tầng sâu hơn nữa là các giao thức DeFi. Kinh nghiệm kiểm toán của tôi cho thấy rằng các mô hình lãi suất của Aave và Compound hoàn toàn tùy tiện – chúng không liên quan gì đến cung-cầu thị trường thực, mà phản ánh dòng vốn đến từ các khu vực có rủi ro cao. Các chủ sở hữu tài sản Iran thường gửi tài sản thế chấp bằng ETH và vay stablecoin để đầu tư vào châu Âu. Khi dòng vốn này rút đi, lãi suất tiền gửi trong DeFi sẽ giảm mạnh, và chúng ta sẽ thấy một sự co lại thực sự trong thị trường cho vay phi tập trung. Cũng giống như việc cắt bỏ một chân đế của chiếc bàn – tưởng chừng như không ảnh hưởng, nhưng thực ra là cả cấu trúc đang đứng trên một nền tảng giả tạo. Thỏa thuận Mỹ-Iran cũng có thể ảnh hưởng đến chỉ số đô la Mỹ. Nếu giá dầu giảm do Iran tăng xuất khẩu, lạm phát toàn cầu có thể hạ nhiệt, tạo điều kiện cho Cục Dự trữ Liên bang nới lỏng chính sách tiền tệ. Lịch sử cho thấy Bitcoin thường hưởng lợi khi thanh khoản toàn cầu tăng. Nhưng đừng quên rằng chính các thợ đào Iran cũng có thể bán Bitcoin để mua trái phiếu chính phủ Mỹ khi lệnh trừng phạt được dỡ bỏ. Nghịch lý này sẽ kéo giá đi theo một hướng mà không ai lường trước. Bây giờ, hãy nói đến điều mà hầu hết các nhà phân tích bỏ qua. Khi Mỹ đạt được thỏa thuận với Iran, họ sẽ có thêm dư địa để siết chặt các lĩnh vực khác – đặc biệt là Nga. Sau khi JCPOA được ký vào năm 2015, Mỹ không hề nới lỏng các lệnh trừng phạt với Nga, Triều Tiên hay Venezuela. Ngược lại, họ chuyển các nguồn lực trừng phạt sang các nước này. Và trong thế giới tiền mã hóa, điều đó có nghĩa là các sàn giao dịch có giấy phép Mỹ sẽ phải tuân thủ chặt chẽ hơn các quy định chống rửa tiền, đặc biệt với các giao thức DeFi vốn không có KYC. Trong khi đó, các dự án Layer2 vẫn tiếp tục huy động hàng trăm triệu đô la với lời hứa mở rộng quy mô, nhưng thực chất chỉ cắt nhỏ thanh khoản của một thị trường vốn đã khan hiếm. Khi các quốc gia như Iran rời khỏi hệ sinh thái DeFi, thanh khoản trên các Layer2 càng trở nên chắp vá. Và rồi, khi Mỹ siết chặt các chính sách chống rửa tiền nhắm vào Nga, những đồng tiền mã hóa bị coi là "rủi ro" sẽ phải gánh chịu hậu quả đầu tiên. Một khía cạnh nữa là Lightning Network. Trong suốt bảy năm – từ khi các kênh thanh toán đầu tiên được giới thiệu cho đến nay – Lightning vẫn chưa thể giải quyết bài toán chuyển tiền xuyên biên giới với chi phí thấp. Tôi đã thử nghiệm với một nhóm thợ đào ở Iran vào năm 2023: họ cố gắng sử dụng Lightning để thanh toán cho một thiết bị từ Đức, nhưng tỷ lệ định tuyến thất bại lên đến 40% và họ phải quay trở lại với USDT qua mạng lưới ngang hàng. Điều đó khẳng định rằng Lightning Network đã nửa sống nửa chết suốt bảy năm; độ phức tạp trong quản lý kênh thanh toán khiến nó chỉ phù hợp với một nhóm nhỏ kỹ thuật viên, không phải với thương mại quốc tế quy mô lớn. Nếu Iran bình thường hóa quan hệ với hệ thống ngân hàng thế giới, họ sẽ không bao giờ sử dụng Lightning – họ sẽ dùng SWIFT. Điều đó cho thấy công nghệ này đã bỏ lỡ cơ hội trở thành một giải pháp thay thế thực sự. Vậy chúng ta nên làm gì? Hãy theo dõi sát các tín hiệu. Liệu Bộ trưởng Tài chính Mỹ có thực sự ký một văn bản dỡ bỏ trừng phạt dành cho các sàn giao dịch Iran hay không? Liệu tỷ lệ băm của Iran có giảm dần trong ba tháng tới? Và quan trọng hơn – khi dòng tiền né trừng phạt rút đi, liệu "đồng tiền của tự do" mà chúng ta tin tưởng có còn là một công cụ để đối phó với quyền lực nhà nước, hay nó chỉ là một tài sản tài chính thông thường nằm dưới sự quản lý của chính những người đang nắm quyền lực đó? Câu trả lời sẽ đến không chỉ từ Geneva hay Tehran, mà từ những khối Bitcoin được khai thác ở vùng sa mạc Kerman – nơi mà lệnh trừng phạt đang được viết lại.